ԳԵՂԱՄ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ
ԼՂՀ ԱԺ անկախ պատգամավոր
 
Ամռանը կայանալիք խորհրդարանական ընտրությունների հրապարակային նախապատրաստությունն ու փիարը դեռ չեն սկսվել, բայց արդեն երեւակվում են որոշակի միտումներ ու տրամադրություններ, որովհետեւ անդրկուլիսյան նախապատրաստությունը վաղուց է սկսվել, ինչը միանգամայն բնական է, քանի որ քաղաքական ուժերը միշտ էլ պիտի պատրաստ լինեն ցանկացած ընտրությունների, ավելին՝ կայացած ու զարգացած քաղաքական դաշտ ունեցող երկրներում քաղաքական ուժը հենց ընտրությունների հաջորդ օրվանից է սկսում նախապատրաստվել հաջորդ ընտրություններին: Այնպես որ, ոչ մի արտառոց բան չկա նրանում, որ մեզ մոտ շուրջ մեկ տարի առաջ սկսվեցին անդրկուլիսյան խմորումները: Տարբերությունը պարզապես նրանում է, որ նշածս տիպի երկրներում նման նախապատրաստություններն անդրկուլիսյան չեն լինում, այլ հրապարակային ու բաց: Ինչ որ է, ունենք այն, ինչ ունենք:
 
Իսկ միտումները հետեւյալն են: Իշխանական շրջանակներում բավականին տարածված եւ ընկալունակ է այն գաղափարը, որ հարկ է քաղաքական տարբեր բեւեռներ ստեղծել (դա ուզում են անել ինչպես առկա, այնպես էլ ստեղծվող կուսակցությունների ու մեծամասնական ընտրակարգով ընտրվելիք «անկախ» պատգամավորների միջոցով): Ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի բացակայության  պայմաններում սա նշանակում է ոչ թե հանրային-քաղաքական, այլ նեղիշխանական բեւեռների ստեղծում, ինչն արհեստական երեւույթ է (իրականում ոչ թե բեւեռներ են ստեղծվելու, այլ փուչիկներ), քանի որ բեւեռներ չեն ստեղծում, դրանք բնականորեն ստեղծվում են, առաջանում են, ծիլ են տալիս, եթե, կա, իհարկե, բարենպաստ հող:
 
Սա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ ժողովրդավարություն խաղալ, ինչն իրականում ավելի վնասակար է, քան ոչ ժողովրդավարական վիճակը: Արհեստականորեն ստեղծվելիք «բեւեռները» չեն կատարելու իրենց բեւեռային առաքելությունը, քանի որ դրանց բոլորի ստեղծման աղբյուրն ու ծագումնաբանությունը նույնն է, իսկ բեւեռների գոյությունն առաջին հերթին հենց տարբեր աղբյուրներ է նշանակում: Արհեստական բեւեռներ կամ ներիշխանական դեմոկրատիա հնարավոր չէ, որովհետեւ դա դեմ է բնության օրենքներին, անբնական, արհեստածին երեւույթ է: Դրանք չեն կարողանալու վերահսկել ու զսպել իրար, քանի որ դրանց սնած աղբյուրն է նրանց վերահսկելու ու զսպելու, այս առաքելությունը միայն դրանց «ծնողներինն» է լինելու: Արհեստական բեւեռները շատ-շատ կարող են համերաշխ «պաչուպռոշտի անել» խորհրդարանի պատերի ներսում ու դրանցից դուրս, կամ էլ, որ շատ ավելի հավանական է, մշտատեւ գզվռտոցների աղբյուր հանդիսանալ (պաշտոնների եւ այլ արտոնությունների համար): Երկու տարբերակներն էլ վնասակար են, քանի որ բեւեռները ծագում ու խորհրդարանում են հայտնվում ոչ թե կենացներ ասելու ու «բրուդերշաֆտ» խմելու, այլ իրար վերահսկելու ու զսպելու համար, իմա՝ քաղաքական հավասարակշռության ապահովման համար: Իսկ արհեստական բեւեռների նույնիսկ հնարավոր անհամերաշխությունը քաղաքական ու գաղափարական բնույթի չի լինելու, այլ նեղ անձնական, խմբակային ու կլանային:
 
Ընդհանրապես, զուտ սկզբունքային առումով անլուրջ է արհեստական բեւեռների ստեղծումը, քանի որ վերջին տարիներին ժողովրդի գլուխը տարել են համընդհանուր միասնության ու համերաշխության մասին հեքիաթներով: Դե, եթե այդպիսի տոտալ համերաշխություն է, ապա համերաշխ երթով էլ պիտի մտնել խորհրդարան: «Կեսօրից հետո» ո՞վ պիտի հավատա անհամերաշխ բեւեռների գոյությանը:
 
Այսօր շատ ավելի օգտակար կլիներ փաստել իրական վիճակը: Այն, որ այդ վիճակը բարվոք չէ (նկատի ունեմ ժողովրդավարական վիճակը), կամա թե ակամա ընդունում են նաեւ արհեստական բեւեռների ստեղծման եւ ներիշխանական դեմոկրատիա խաղալու գաղափարի հեղինակներն ու դրանց ընդունողները, քանի որ ուզում են այդ վիճակն այլ կերպ ներկայացնել, բեւեռային տեսք տալ դրան: Դե, եթե բոլորն էլ համաձայն են (հանրությունը վաղուց է այդ կարծիքին), ապա ինչու՞ թաքցնել, չէ՞ որ այստեղ եւս շատ կարեւոր է ճիշտ ախտորոշում-դիագնոզը` հիվանդությունը (ցանկացած, այդ թվում նաեւ հանրային) բուժելու համար: Պետք չէ ու շատ վտանգավոր է «առողջություն խաղալ» անառողջ օրգանիզմի վրա:
 
Արհեստական բեւեռների ստեղծումն անիմաստ ու վտանգավոր է ոչ միայն երկրի ու հանրության, այլեւ հենց իր՝ ստեղծողի՝ իշխանության ու ղեկավարության համար, քանի որ լուրջ պրոբլեմ է լինելու պատասխանատվության ստանձնման հարցը ցանկացած իրավիճակում, ինչն էլ խախուտ է դարձնելու ղեկավարության հենարանը: Որովհետեւ «բեւեռ-խմբակներից» ոչ մեկը չի ցանկանալու ստանձնել պատասխանատվություն, եւ այն փոխանցելու են միմյանց, առավել եւս, որ միշտ էլ առիթներ լինելու են ղեկավարությունից դժգոհ լինելու եւ մեկը մյուսին նախանձելու համար: Այս պարագայում շատ ավելի խոհեմ կլիներ ունենալ քաղաքական ծանրակշիռ ու միանշանակ հենարան ու դրա հետ միասին ստանձնել պատասխանատվությունը:
 
Իսկ բեւեռներ պետք չէ ստեղծել, դրանք կան, պարզապես դրանց երեւակման համար պետք է բարենպաստ հող ստեղծել արդար ու հավասար մրցակցության համար: Այսպես եւ միայն այսպես կարելի է նպաստել պահանջված ու լուրջ բեւեռների կայացմանը: Եթե չկան այդ պայմանները, ապա անիմաստ է ամեն ինչ, քանի որ, ինչպես ընկերս է ասում, իշխանությունն այնպիսին պիտի լինի, որի հետ վիճելն իմաստ ունենա: Այսօրվա անիմաստության պայմաններում անլուրջ է բեւեռների մասին ցանկացած զրույց:
 
Կուզեի նաեւ անդրադառնալ երկու տարածված թյուրիմացության: Ըստ դրանցից մեկի՝ մեզ մոտ ընդդիմությունը (մեծ հաշվով՝ բեւեռները) պահանջված չէ: Նման բան չի կարող լինել: Ամենապրիմիտիվ օրինակով բացատրեմ՝ ուշադիր հետեւեք ձեր շրջապատին եւ կտեսնեք, թե որքան շատ կարծիքներ կան ձեր ընտանիքում, ընկերական շրջապատում, բակում, ձեր մտերիմների ու, առավել եւս, ոչ մտերիմների մոտ: Ու կհայտնաբերեք մի հսկայական կառուցողական անհամերաշխություն, որի հիման վրա է որոնվում ճշմարտությունը:
 
Երկրորդ թյուրիմացությունը վերաբերում է կուսակցությունների կայացմանը: 2000 թվականի խորհրդարանական ընտրությունների նախօրեին խոսվում էր համամասնական ընտրակարգին (կուսակցական ցուցակներին) անցնելու մասին, եւ այն ժամանակ մեր կուսակցական ղեկավարներից մեկն ասաց, որ իրենք՝ կուսակցությունները, դեռ պատրաստ չեն: Այն ժամանակ, հիշում եմ, տրամաբանական հարց ծագեց՝ կայացման ուրիշ ի՞նչ ճանապարհ կա բացի ընտրություններին մասնակցելուց, այլ կերպ՝ անջուր լողավազանում ո՞վ է լողանալ սովորում: Տասը տարի է անցել այն օրերից, եւ ահա նորերս նույն կուսակցական առաջնորդը, խոսելով 100-տոկոսանոց համամասնական ընտրակարգին անցնելու մասին, նորից է ասում, որ կուսակցությունները դեռ պատրաստ չեն: Իմաստ ունի՞, որ հանրությունը այսքան երկար սպասի, որպեսզի ոմանք կայանան, եւ մեծ շռայլություն չի՞ լինի դա երկրի համար: Եւ որտե՞ղ է երաշխիքը, որ նույն մարդիկ տասը տարի անց նորից չեն ասի, որ դեռ չեն կայացել: Նրանք չեն կայանալու երբեք: Կուսակցությունների կայացման ասպարեզը քաղաքական պայքարն է, որի ամենաէական մասը ընտրություններն են:
 
Ամփոփենք՝ այս պահին շատ ավելի օգտակար է հրաժարվել քաղաքական-մանկական խաղերից (դրանց չի հավատալու ոչ դուրսը, ոչ էլ ներսը) ու փաստել իրական վիճակը, ինչը գոնե շանս կտա մտածել դրա շտկման ուղղությամբ: Իրական ժողովրդավարություն, իրական բեւեռներ կարող են լիարժեք կայանալ, եթե ունենանք զարգացած տնտեսություն, ստեղծվի միջին խավ, ունենանք այլախոհության սոցիալական բազա, կայանան անկախ լրատվամիջոցների ինստիտուտն ու չորրորդ իշխանությունը: Սա տեւական գործընթաց է, բայց մենք արդեն այնքան ենք ուշացել, որ ուղղակի պիտի մղոնանոց քայլեր անենք: Լավատեսության ու խոհեմության հիմք է տալիս այն հանգամանքը, որ նման քայլերը չեն վտանգում իշխանությանը, ավելի ճիշտ՝ ներկայիս իշխանությանը: Այդ «վտանգը» հաջորդ իշխանության պրոբլեմն ու պատիվն է լինելու:
 
Իսկ դրա համար հարկ է հենց այսօր սկսել: Դժվար չէ հասկանալ, թե ինչ է հարկավոր անել: Առաջին հերթին հարկ է չեզոքացնել ազատ, արդար ու թափանցիկ ընտրությունների ամենամեծ խոչընդոտը, ճամփաբաժանին նստած հրեշին, որի անունն է ադմինիստրատիվ ռեսուրս, պետական լծակներ: Այսօրվա իշխանության համար քաղաքական դաշտում բոլորը «մերոնքական ու յուրային են» (կա, իհարկե, մի նրբերանգ՝ ոմանք ավելի «մերոնքական ու յուրային» են, կամ, ինչպես առաջներում էին կատակում, հավասարների մեջ ավելի հավասար են), ուստի կարելի է իսպառ բացառել ադմինիստրատիվ ռեսուրսը եւ «յուրայիններին» թողնել ազատ նավարկության: Մեր բոլոր կառույցներն էլ գոնե մեկ անգամ կճաշակեն արդար ընտրությունների հմայքը ու միգուցե հարմարվեն դրան:
 
Ասում են՝ ազատության մեջ գոնե մեկ օր հայտնված ստրուկն այլեւս անզոր է ստրուկ լինել:
 
Անալիտիկոն ամսագիր
Ստեփանակերտ

12:09:23 - 03/02/2010
Ուղարկել էլ.փոստով	Տպագրելու տարբերակը